Koude oorlogen en brandhaarden

Auteur H.J. Bodisco Massink | Verschijningsdatum 1 januari 2015 | Thema: Kou

Na de Tweede Wereldoorlog was de breedgedragen wens: nooit meer oorlog. Conflicten zouden we niet met de vuist, maar met gesprekken oplossen. Zeventig jaar later is het nog geen dag wereldvrede geweest. Koude oorlogen en brandhaarden vulden sindsdien het nieuws. Waarom voeren we oorlog als we dat niet willen? Is echte vrede wel haalbaar?

Politieke verhitting, spanningen en oorlogen hebben de geschiedenis van de mensheid meer bepaald dan vrede en geluk. Dat geldt voor alle tijden en alle werelddelen. Ook in de bijbelboeken Koningen, Kronieken en Rechters gaat het vooral over strijd en vernietiging. Hoe komt dat?

Strijd om te overleven

Voedsel en voortplanting zijn de oerbronnen van alle spanningen. Om als individu te overleven hebben mensen en dieren voedsel nodig. En om als soort te overleven is voortplanting belangrijk. In de strijd om leven of dood roven we voedsel bij elkaar of eten we andere soorten op. Vaak zijn zwakkeren de prooi en blijven de sterkeren over. Dat is goed voor de overleving van de soort. Ook om de voortplanting wordt gestreden: de sterkste, de mooiste, de snelste of de slimste gaat er met het vrouwtje vandoor. In de moderne samenleving zijn niet alleen landbouwgronden en visrijke wateren inzet van deze strijd, maar ook bodemschatten en oliebronnen, dus alles waar wat te ‘verdienen’ valt. Nog steeds, maar in soms iets meer geciviliseerder vorm, streeft het ene land naar vernietiging of onderwerping van andere landen om de eigen kansen op overleven te vergroten. Toch is er tegelijkertijd met deze universele drang tot vernietiging en geweld behoefte aan leven en vrede. Daarin zijn we heel ambivalent.

Cultuur

Beschavingen en godsdiensten zijn er op uit de drang tot vernietiging en geweld in te tomen. Een ontwikkelde samenleving delegeert het onvermijdelijke geweld aan de overheid, bijvoorbeeld in het strafrecht en aan de politie. Internationaal is het streven om conflicten diplomatiek op te lossen, zonder geweld. Maar zoals lieve ouders soms een klap uitdelen en redelijke mensen woede-uitbarstingen kunnen krijgen, zo vinden er op internationaal gebied ook geweldsexplosies plaats. Vrijwel altijd is het motief: macht krijgen over rijkdommen. Zeg maar de hebzucht.

Opvoeding

Die ‘ambivalentie’ tussen vrede en strijd ligt diep verankerd in het wezen van mensen. Vaak wordt de drang tot vernietiging en geweld als negatief, destructief en bedreigend beleefd en daarom onderdrukt of ontkend. Maar hoe meer het wordt onderdrukt, des te hoger het risico van plotselinge doorbraken. Wie zou verwacht hebben, dat in een beschaafde wereld zulke excessen plaatsvonden, zoals die zich in de (recente) geschiedenis hebben voorgedaan en zich nog steeds voordoen?

Zelfbeheersing

Opvoeden is kinderen leren hun primaire driften en behoeften te beheersen. Niet gelijk iets pakken als je zin hebt in wat lekkers, of erop meppen als je kwaad bent. Uitstellen, begrenzen of een andere weg zoeken om een conflict op te lossen is het doel. Dat is niet hetzelfde als het puur veroordelen van primaire driften en deze de kop indrukken. Want wat niet mag, wordt stiekem. In die primaire driften zit een energie die mensen in hun latere leven erg nodig hebben om mee te bouwen aan een goede samenleving. Maar daarvoor moeten ze wel ‘hogere’ vormen van driftbevrediging leren. Daar horen begrenzen, uitleggen waarom dat nodig is en soms bestraffen bij. Zo kan er een besef groeien dat het niet alleen maar om het eigen belang gaat, maar dat het eigen welbevinden samenhangt met dat van anderen.

Respectvol begrenzen

Op politiek en wereldniveau doet het domweg afwijzen van geweld en oorlogen evenmin recht aan het feit dat deze overlevingsdriften in alle mensen aanwezig zijn. Zo’n afwijzing maakt het alleen maar erger, zeker als geweld met geweld bestreden wordt. Natuurlijk streven we naar geweldloosheid en vreedzame oplossingen. Maar het verkondigen ervan zonder diep inzicht in de aard van geweld, ook in het eigen geweld, werkt slechts averechts. De ander zal het opvatten als een schijnheilige manoeuvre.

Internationale buitenlandse politiek is buitengewoon gecompliceerd en onvermijdelijk verstrengeld met eigenbelang. Ter wille van de hoop op een vreedzame wereldorde is het respectvol beteugelen en begrenzen van excessen geboden. Maar wie moet dat doen?

Bidden voor vrede

Ten slotte: in de kerk bidden om vrede voorkomt dat we verzeild raken in een geweldsspiraal. Maar dat bidden moet niet alleen gericht zijn op de bekering van anderen. Het moet vooral ook gevoed worden vanuit inzicht in de aard van ons eigen geweld. Anders is zulk bidden niet meer dan het sussen van het eigen geweten. Dan houden we de kou in stand.

H.J.Bodisco Massink is predikant en psychoanalyticus.