‘De grond wordt harder, de lucht prikkelender, kouder’

Dag Hammarskjöld, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, kwam in 1961 om het leven. Hij liet een manuscript na: een bundeling dagboeknotities die zijn reis met God markeren. Uit het boek klinkt een groot verlangen naar zuiverheid en helderheid.

De kilte van het Zweedse hoogland slaat je tegemoet als je het dagboek van Dag Hammarskjöld leest. Niet alleen zuivere koele lucht van de bergtochten die hij maakte. Maar ook de kou van eenzaamheid, plicht, offer. En toch brandt er in zijn woorden een vuur dat tot op de dag van vandaag mensen verwarmt. Als de koele, rechte vlam van de liefde in de duisternis van de vroege dageraad.

Merkstenen
Toen deze secretaris-generaal van de Verenigde Naties de dood vond in een raadselachtig vliegtuigongeluk, wist niemand dat hij zijn leven als een roeping van God beschouwde. Hij liet een manuscript na dat zijn spirituele zoektocht beschrijft: Merkstenen. Merkstenen zijn wegwijzers voor bergklimmers. De notities in zijn dagboek zag hij als oriëntatiepunten die zijn reis met God markeerden. Stapje voor stapje kun je hem volgen, de ene keer wat duidelijker dan de andere keer.
Een mystieke weg vraagt veel stilte en oningevulde tijd, zou je denken. Hammarskjölds ontwikkeling laat zien dat je niet het klooster in hoeft om een spiritueel mens te worden. Hij was een drukbezet mens. Eerst als student literatuurgeschiedenis, filosofie, Frans en economie. Daarna als econoom, president van de nationale bank, staatssecretaris, minister en ten slotte secretaris-generaal van de VN. Maar: Door de plichten van het uiterlijke leven verhinderd om me neer te buigen over de diepte — maar in die plichten langzaam getraind, om met vormende kracht in de chaos neer te dalen, waaruit een witte woudbloem de belofte aandraagt van nieuwe saamhorigheid.
Het leven zelf vormt een spirituele weg.

Nieuw soort samenzijn
Twee keer werd hij door God op een bijzondere manier geraakt, tijdens een eenzame bergtocht. Dat gaf hem een vermoeden van een nieuw soort samenzijn. Mensen kunnen een eenheid vormen zonder dat ze daarvoor hun eigen unieke zelf hoeven op te geven. Het verschil tussen mensen kan juist een bijdrage zijn aan een nieuwe, ongehoorde saamhorigheid. Dat was de belofte die Hammarskjöld hoorde in de witte woudbloem. De rest van zijn leven probeerde hij dat vorm te geven, persoonlijk en politiek. Het was de tijd van de Koude Oorlog, de wereld was verdeeld. In Afrika ontstonden nieuwe landen die de koloniale machten afgeschud hadden. Overal waren conflicten. Hammarskjöld, als secretaris-generaal van de VN, ontwikkelde nieuwe succesvolle politieke methoden: stille diplomatie en de vorming van de VN-vredesmacht. President Kennedy noemde hem de grootste staatsman van de twintigste eeuw.
Eenzaamheid was zijn grote leermeester. Op één van zijn verjaardagen schreef hij in zijn dagboek:
Gaf u mij deze onoplosbare eenzaamheid opdat het mij gemakkelijker zou vallen U alles te geven?
Alles aan God geven, zo leerde hij, is gezuiverd worden. Alleen zo kun je op een heldere manier jezelf zijn. Als een lens in de lichtstroom. Of als een spiegel waarin iets van God zichtbaar wordt voor anderen.
Wat je moet durven — jezelf te zijn.
Wat je zou kunnen verwerven — dat de grootheid van het leven zich in je zou weerspiegelen naar de mate van je zuiverheid.

Zuiver
Zuiver zijn in de manier waarop je naar jezelf kijkt en naar anderen. Helder in je motieven en je daden. Wie zijn tuin schoon wil houden, reserveert geen grond voor onkruid. Er klinkt een soort diamanten klaarheid in zijn verlangen, koel en hard soms, vooral naar zichzelf. Telkens kwam hij zichzelf tegen. Werk als verdovingsmiddel tegen de eenzaamheid, boeken als surrogaat voor mensen! Hij offerde een privéleven op om de wereld te dienen. Maar was zijn toewijding niet stiekem voor eigen eer en glorie? Waarom deed hij het allemaal? Ondanks alles kan het in je branden van bitterheid als je ziet dat anderen genieten van iets dat jij niet gekregen hebt.

Nederigheid
Vaak vond hij steun bij de psalmen. Hij las zijn leven met behulp van de wijsheid uit de christelijke traditie. Thomas van Kempen, Meester Eckhart, Johannes van het Kruis hielpen hem om zijn ervaringen te herkennen en richting te geven. De carrièremens Hammarskjöld leerde nederigheid.  Nederigheid tegenover de bloem aan de boomgrens opent de weg die bergopwaarts voert.
Langzaam begon hij iets te proeven van de rijkdom voor wie alles in God verliest.
Rustend in het centrum van ons wezen, ontmoeten we een wereld waarin alles op dezelfde wijze in zichzelf rust. Daarbij wordt de boom een mysterie, de wolk een openbaring, de mens een kosmos — welks rijkdom we maar af en toe zien, in een flits.

Jezelf worden door jezelf weg te geven, zonder bijmotieven. Ja zeggen tegen je eigen lot, tegen wat het leven van je vraagt. De kou van de eenzaamheid verduren om een nieuwe saamhorigheid te vinden. De spirituele weg van Dag Hammarskjöld heeft ons veel te leren.

Eenzaam in zijn stille groei
vond hij gemeenschap
met alles wat groeit.


Marianne Vonkeman
is predikante (PKN) in Santpoort-Velserbroek. Daarnaast geeft zij lezingen over spiritualiteit en mystiek, en geeft geestelijke begeleiding.